Υπάρχουν οικογενειακά έθιμα που δεν χρειάζονται επίσημη τελετή για να αποκτήσουν σημασία. Αρκεί να επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο. Για πολλές οικογένειες, μία τέτοια στιγμή είναι η επιλογή του χριστουγεννιάτικου δέντρου. Το μέτρημα του χώρου, η αναζήτηση του σωστού σχήματος, η μεταφορά στο σπίτι και, τελικά, το άνοιγμα των κουτιών με τα στολίδια δημιουργούν μια μικρή ακολουθία πράξεων που σηματοδοτεί ότι οι γιορτές ξεκίνησαν.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η «οικογενειακή τελετουργία» είναι σχετικά νεότερη στην Ελλάδα. Η ΕΡΤ αναφέρει ότι το πρώτο στολισμένο δέντρο στη χώρα συνδέεται με την αυλή του Όθωνα το 1833, ενώ το έθιμο χρειάστηκε πολλές δεκαετίες για να αποκτήσει ευρεία παρουσία στα ελληνικά σπίτια. Σήμερα μοιάζει αυτονόητο, όμως στην πραγματικότητα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας παράδοσης που υιοθετήθηκε, προσαρμόστηκε και τελικά έγινε μέρος της οικογενειακής μνήμης.
Γιατί το δέντρο βρίσκεται στο κέντρο του σπιτιού
Τα αειθαλή φυτά είχαν συμβολική αξία πολύ πριν αποκτήσουν τη σημερινή χριστουγεννιάτικη μορφή. Επειδή διατηρούν το πράσινο φύλλωμά τους στη δυσκολότερη εποχή του χρόνου, συνδέθηκαν με ιδέες ζωής, αντοχής και συνέχειας. Το National Geographic σημειώνει ότι η χρήση αειθαλών κατά τις χειμερινές γιορτές έχει πολύ παλιές ρίζες, ενώ η σύγχρονη παράδοση του στολισμένου χριστουγεννιάτικου δέντρου αναπτύχθηκε κυρίως στη Βόρεια Ευρώπη.
Μέσα στο σπίτι, όμως, ο συμβολισμός αποκτά προσωπική διάσταση. Ένα Αληθινό έλατο δεν είναι δύο χρονιές απολύτως ίδιο: άλλο έχει πιο ανοιχτά κλαδιά, άλλο περισσότερο όγκο, άλλο μια μικρή ασυμμετρία. Αυτή ακριβώς η διαφορετικότητα κάνει την επιλογή να έχει χαρακτήρα. Δεν αγοράζεται απλώς ένα αντικείμενο συγκεκριμένων διαστάσεων· επιλέγεται το δέντρο γύρω από το οποίο θα στηθεί η φετινή γιορτινή εικόνα.
Το «ποιο είναι το δικό μας;» ως μέρος του εθίμου
Όταν στην επιλογή συμμετέχουν παιδιά, η διαδικασία αποκτά συχνά τη μορφή μικρής διαπραγμάτευσης. Κάποιος θέλει το ψηλότερο, κάποιος το πιο πυκνό και κάποιος ενδιαφέρεται κυρίως να υπάρχει αρκετός χώρος για το αστέρι. Αυτές οι διαφωνίες, όσο ασήμαντες κι αν φαίνονται, είναι συχνά ό,τι θυμάται κανείς χρόνια αργότερα.
Η οικογενειακή διάσταση εξηγεί γιατί το χριστουγεννιάτικο δέντρο δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως διακοσμητικό. Η επιλογή του είναι η πρώτη πράξη, ο στολισμός η δεύτερη και η παρουσία του στο σπίτι για τις επόμενες εβδομάδες η τρίτη. Το έθιμο ολοκληρώνεται συχνά όταν τα στολίδια μαζεύονται ξανά, περιμένοντας την επόμενη χρονιά.
Τα παλιά στολίδια δημιουργούν συνέχεια
Το δέντρο αλλάζει, αλλά αρκετά από τα στολίδια παραμένουν. Αυτή η αντίθεση δημιουργεί μια ιδιόμορφη οικογενειακή συνέχεια. Μια γυάλινη μπάλα που αγοράστηκε πριν από δεκαετίες, ένα ξύλινο στολίδι από ταξίδι ή μια παιδική χειροτεχνία μπορεί να εμφανίζονται ξανά και ξανά στα κλαδιά διαφορετικών δέντρων.
Με αυτόν τον τρόπο ο στολισμός μετατρέπεται σχεδόν σε αφήγηση. Οι μεγαλύτεροι εξηγούν από πού προέρχεται κάθε αντικείμενο και οι μικρότεροι προσθέτουν τα δικά τους. Η παράδοση δεν χρειάζεται να είναι αιώνων για να είναι αληθινή· πολλές φορές γεννιέται ακριβώς μέσα από αυτή την επανάληψη.
Πρακτικότητα και παράδοση μπορούν να συνυπάρχουν
Η συναισθηματική πλευρά δεν αναιρεί τις πρακτικές αποφάσεις. Πριν από την επιλογή ενός δέντρου χρειάζεται να γνωρίζουμε το διαθέσιμο ύψος, το πλάτος του σημείου όπου θα στηθεί και την απόσταση από πηγές θερμότητας. Το δέντρο πρέπει επίσης να στηρίζεται σταθερά και, στην περίπτωση κομμένου φυσικού δέντρου, να διατηρείται σωστά ώστε να παραμένει σε καλή κατάσταση.
Η Royal Horticultural Society περιγράφει το έλατο ως μέρος μιας μακράς ευρωπαϊκής παράδοσης με αειθαλή φυτά και καταγράφει τη διάδοση του σύγχρονου δέντρου τον 19ο αιώνα. Σήμερα, η πρακτική επιλογή γίνεται πολύ πιο εύκολη επειδή οι οικογένειες μπορούν να συγκρίνουν ύψη, τύπους και διαθέσιμες κατηγορίες πριν αποφασίσουν.
Από την αναζήτηση στην αγορά
Οι παλιότερες γενιές συνήθως επέλεγαν από όσα δέντρα υπήρχαν διαθέσιμα στο κοντινό σημείο πώλησης. Σήμερα οι δυνατότητες είναι περισσότερες και οι πληροφορίες προηγούνται συχνά της επίσκεψης. Όταν κάποιος αναζητά Φυσικά έλατα αγορά, μπορεί να εξετάσει εκ των προτέρων διαθέσιμα μεγέθη και κατηγορίες κομμένων δέντρων και έπειτα να αποφασίσει ποια επιλογή ταιριάζει στον πραγματικό χώρο του.
Αυτή η σύγχρονη πρακτικότητα δεν ακυρώνει το έθιμο. Αντιθέτως, το ενδιαφέρον σημείο είναι ότι η τεχνολογία άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο φτάνουμε στο δέντρο, όχι όμως όσα συμβαίνουν όταν το δέντρο περάσει την πόρτα του σπιτιού.
Ο στολισμός ως στιγμή συνεργασίας
Σε πολλά σπίτια υπάρχει ακόμη μια άγραφη κατανομή ρόλων. Κάποιος ξεμπερδεύει τα φωτάκια, άλλος αναλαμβάνει τα ψηλότερα κλαδιά και τα παιδιά τοποθετούν τα αγαπημένα τους στολίδια συνήθως στο πιο προσιτό ύψος. Το αποτέλεσμα δεν είναι πάντοτε αισθητικά τέλειο, αλλά ακριβώς γι' αυτό είναι προσωπικό.
Ίσως αυτή να είναι η βασική διαφορά ανάμεσα σε μια εικόνα βιτρίνας και σε ένα πραγματικό οικογενειακό δέντρο. Στη δεύτερη περίπτωση, τα στολίδια δεν επιλέγονται όλα για να ταιριάζουν μεταξύ τους. Ταιριάζουν επειδή ανήκουν στην ίδια ιστορία.
Mini-checklist της οικογενειακής επιλογής
- Μετράμε: ύψος και διαθέσιμο πλάτος πριν ξεκινήσει η αναζήτηση.
- Επιλέγουμε: όχι μόνο με βάση την τελειότητα αλλά και τον χαρακτήρα του δέντρου.
- Στήνουμε: σε σταθερή βάση και σε κατάλληλο σημείο του χώρου.
- Στολίζουμε: μαζί, επαναφέροντας παλιά οικογενειακά αντικείμενα.
- Δημιουργούμε: ένα ή δύο νέα στολίδια που μπορούν να περάσουν στην επόμενη χρονιά.
Επίλογος
Η επιλογή του χριστουγεννιάτικου δέντρου δεν είναι πανάρχαιο ελληνικό έθιμο. Κι όμως, κατάφερε μέσα σε λιγότερο από δύο αιώνες να αποκτήσει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ζωντανής παράδοσης: επανάληψη, οικογενειακή συμμετοχή, σύμβολα, αντικείμενα με μνήμη και μικρές πράξεις που περνούν από τους μεγαλύτερους στους νεότερους. Ίσως τελικά η δύναμη των παραδόσεων να μην βρίσκεται μόνο στην ηλικία τους, αλλά στην ικανότητά τους να δημιουργούν αναμνήσεις που θέλουμε να επαναλάβουμε. Μπορείτε να βρείτε πληροροφίες για τα φυσικά έλατα στο πρηγούμενο μας άρθρο για τα έλατα, ή στο blog ta-panta-gia-to-elato που αναφέρει τα πάντα για το έλατο.